Του Ανδρέα Μουντζουρούλια
Η επιλογή του Μάρκο Ρούμπιο να μιλήσει από την Πνύκα, με την Ακρόπολη στο φόντο, δεν ήταν μια απλή επικοινωνιακή χειρονομία ούτε ένας ακόμη ύμνος προς την αρχαία Ελλάδα.
Ήταν μια βαθιά πολιτική ομιλία για το τι θεωρεί η σημερινή αμερικανική ηγεσία ότι είναι η Δύση, από πού προέρχεται και τι πρέπει να κάνει για να επιβιώσει στον νέο παγκόσμιο ανταγωνισμό.
Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών επέλεξε έναν τόπο που συμβολίζει την πολιτική συμμετοχή, τη σύγκρουση ιδεών και τη γέννηση της δημοκρατικής παράδοσης για να παρουσιάσει ένα πολύ σύγχρονο δόγμα: ισχυρά κράτη, εθνική κυριαρχία, στρατιωτική αποτροπή, παραγωγική αυτάρκεια, τεχνολογική υπεροχή και συμμαχίες που βασίζονται όχι μόνο σε αξίες αλλά και σε πραγματική ισχύ.
Η Reuters κατέγραψε ότι ο Ρούμπιο συνέδεσε ρητά τις αρχαιοελληνικές έννοιες του καθήκοντος, της τιμής και της αφοσίωσης στην πατρίδα με τη σημερινή στρατηγική «America First», υποστηρίζοντας ότι η υπεράσπιση του εθνικού συμφέροντος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κάτι για το οποίο ένα κράτος οφείλει να απολογείται.
Το μήνυμα είχε τρεις αποδέκτες.
Την Αμερική.
Την Ευρώπη.
Και, αναπόφευκτα λόγω του τόπου και της συγκυρίας, την ίδια την Ανατολική Μεσόγειο.
Γιατί η Πνύκα είχε σημασία
Η Πνύκα δεν επιλέχθηκε τυχαία.
Ήταν ο χώρος όπου οι Αθηναίοι πολίτες συνεδρίαζαν, άκουγαν επιχειρήματα, συγκρούονταν πολιτικά και αποφάσιζαν για πόλεμο, ειρήνη και την πορεία της πόλης τους.
Ο ίδιος ο χώρος έχει συνδεθεί ιστορικά με τη γέννηση και την εξέλιξη της αθηναϊκής δημοκρατίας.
Επομένως, όταν ένας Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών επιλέγει την Πνύκα για να μιλήσει περί κυριαρχίας, άμυνας και αναγέννησης της Δύσης, ο συμβολισμός είναι εξαιρετικά ισχυρός.
Ο Ρούμπιο δεν αντιμετώπισε την αρχαία Ελλάδα ως μουσειακό έκθεμα.
Την παρουσίασε ως πολιτική μήτρα της σύγχρονης Δύσης.
Από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη μέχρι τη δημοκρατική ιδέα, την έννοια του πολίτη, την πολιτική αρετή και τη δημόσια αντιπαράθεση, η Ελλάδα παρουσιάστηκε ως ο πρώτος μεγάλος κρίκος μιας αλυσίδας που, σύμφωνα με την ομιλία του, περνά από τη Ρώμη, τη χριστιανική παράδοση και φτάνει στην Αμερικανική Δημοκρατία.
Σε επίσημη απομαγνητοφώνηση του State Department, ο Ρούμπιο υπογράμμισε ότι πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί άφησαν μνημεία πίσω τους, όμως η Ελλάδα άφησε κάτι περισσότερο: ιδέες που εξακολουθούν να οργανώνουν τον τρόπο με τον οποίο η Δύση αντιλαμβάνεται την πολιτική και τον άνθρωπο.
«Οι Έλληνες δεν μας έδωσαν απλώς ιστορία»
Η πιο βαθιά διάσταση της ομιλίας ήταν ακριβώς αυτή.
Η αρχαία Ελλάδα παρουσιάστηκε ως ενεργή δύναμη.
Όχι ως κάτι που απλώς συνέβη πριν από 2.500 χρόνια.
Για τον Ρούμπιο, ο ελληνικός πολιτισμός κληροδότησε στη Δύση:
την πολιτική συμμετοχή, την αναζήτηση της αλήθειας, την έννοια της αριστείας, την αξία του ανταγωνισμού, το καθήκον προς την κοινότητα και την πίστη ότι ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει τον κόσμο μέσω της λογικής.
Ακριβώς γι’ αυτό η ομιλία είχε πολύ μεγαλύτερη ιδεολογική εμβέλεια από μια τυπική διπλωματική παρέμβαση.
Ο Ρούμπιο χρησιμοποίησε την αρχαία Ελλάδα για να επιχειρηματολογήσει υπέρ μιας σύγχρονης πολιτικής θέσης.
Ότι οι κοινωνίες προοδεύουν όταν επιδιώκουν την αριστεία.
Ότι η εθνική φιλοδοξία δεν είναι κατ’ ανάγκην επιθετικότητα.
Και ότι η κυριαρχία δεν είναι παρωχημένη έννοια.
Το μήνυμα στη Δύση: «Ξυπνήστε»
Το δεύτερο επίπεδο της ομιλίας είχε σαφή ευρωπαϊκό αποδέκτη.
Ο Ρούμπιο υποστήριξε ότι η Δύση βρίσκεται σε «σταυροδρόμι» και ότι η επόμενη δεκαετία θα καθορίσει εάν θα συνεχίσει να διαθέτει παγκόσμια επιρροή ή αν θα περάσει σε εποχή σχετικής παρακμής.
Αυτός ήταν ίσως ο πιο σκληρός πυρήνας της ομιλίας.
Η αμερικανική ανάλυση είναι ότι η μεταψυχροπολεμική Ευρώπη συνήθισε στην ιδέα πως η οικονομική αλληλεξάρτηση από μόνη της μπορεί να εγγυηθεί ειρήνη και ασφάλεια.
Η Ουκρανία, η Μέση Ανατολή, η σύγκρουση ΗΠΑ–Κίνας, η ενεργειακή ανασφάλεια και η επιστροφή των εξοπλισμών διέψευσαν αυτή την υπόθεση.
Ο Ρούμπιο λέει ουσιαστικά στην Ευρώπη ότι ο κόσμος της «μετα-ισχύος» τελείωσε.
Στον νέο κόσμο, κράτη που δεν μπορούν να προστατεύσουν τα σύνορά τους, τις βιομηχανίες τους, την ενέργειά τους και την άμυνά τους θα εξαρτώνται από άλλους.
Επαναβιομηχάνιση και στρατιωτική ισχύς
Εδώ η αρχαία Ελλάδα συνδέθηκε απευθείας με τη σύγχρονη στρατηγική.
Ο Ρούμπιο μίλησε για ανάκτηση κρίσιμων εφοδιαστικών αλυσίδων, επαναβιομηχάνιση, ανασυγκρότηση των Ενόπλων Δυνάμεων και κυριαρχία στις τεχνολογίες του μέλλοντος.
Αυτή είναι ουσιαστικά η νέα αμερικανική αντίληψη περί εθνικής ισχύος.
Ένα κράτος δεν είναι πραγματικά ισχυρό επειδή έχει μόνο μεγάλο ΑΕΠ.
Πρέπει να μπορεί να παράγει.
Να έχει ενέργεια.
Να έχει τεχνολογία.
Να διαθέτει στρατιωτική ισχύ.
Και να ελέγχει κρίσιμες υποδομές.
Γιατί η σημερινή Ελλάδα ταίριαζε στο μήνυμα Ρούμπιο
Εδώ βρίσκεται το τρίτο και ίσως σημαντικότερο σημείο για την Αθήνα.
Ο Ρούμπιο δεν μίλησε μόνο για την αρχαία Ελλάδα.
Παρουσίασε και τη σύγχρονη Ελλάδα ως θετικό παράδειγμα συμμάχου.
Κατά την επίσκεψη συμφωνήθηκε περαιτέρω εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας, ενώ ο Ρούμπιο χαρακτήρισε την Ελλάδα ισχυρό και πρότυπο σύμμαχο. Οι δύο χώρες ανακοίνωσαν επίσης ενίσχυση συνεργασίας σε ασφάλεια και ανταλλαγή πληροφοριών, ενώ η Ελλάδα διατηρεί κρίσιμο ρόλο σε Ανατολική Μεσόγειο και Ερυθρά Θάλασσα.
Αυτό είναι το σημείο όπου η συμβολική ομιλία συναντά τη γεωπολιτική.
Η αρχαία Ελλάδα πρόσφερε το ιδεολογικό πλαίσιο. Η σημερινή Ελλάδα προσφέρει το γεωγραφικό και στρατηγικό πλαίσιο.
Σούδα.
Αλεξανδρούπολη.
Αιγαίο.
Κύπρος.
Ανατολική Μεσόγειος.
Ενεργειακοί διάδρομοι.
ΝΑΤΟ.
Όλα αυτά συνδέονται.
Και η Τουρκία;
Ο Ρούμπιο δεν χρησιμοποίησε την Πνύκα για να στείλει ευθεία απειλή ή τελεσίγραφο προς την Άγκυρα.
Αυτό πρέπει να είναι απολύτως ξεκάθαρο.
Όποιος παρουσιάζει την ομιλία ως ρητή αμερικανική «προειδοποίηση στην Τουρκία» υπερβαίνει όσα ειπώθηκαν.
Υπάρχει όμως έμμεση στρατηγική διάσταση.
Όταν ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών χαρακτηρίζει την Ελλάδα πρότυπο σύμμαχο, μιλά για σεβασμό στη συμμαχική συνοχή και ταυτόχρονα ζητά σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο, το μήνυμα αφορά αναπόφευκτα κάθε περιφερειακό παίκτη που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή κρίση.
Και στην περιοχή αυτή ο βασικός στρατηγικός ανταγωνισμός της Ελλάδας παραμένει με την Τουρκία.
Το GSI είναι το πραγματικό τεστ
Και εδώ ερχόμαστε στο Great Sea Interconnector.
Το GSI δεν είναι απλώς ένα υποθαλάσσιο καλώδιο.
Είναι έργο που συνδέει Ελλάδα και Κύπρο, εμπλέκει μεγάλες γαλλικές εταιρείες και εντάσσεται στο ευρωπαϊκό σχέδιο ενεργειακής διασύνδεσης της Ανατολικής Μεσογείου.
Η ελληνική κυβέρνηση σχεδιάζει μέσα στις επόμενες ημέρες νέα NAVTEX για την επανέναρξη των ερευνών βυθού. Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, η Τουρκία θα ενημερωθεί πριν από τις εργασίες, όμως δεν θα της ζητηθεί άδεια.
Αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης.
Η Αθήνα επιδιώκει αποκλιμάκωση χωρίς παραχώρηση νομικής θέσης.
Ενημέρωση για λόγους ασφάλειας και αποφυγής επεισοδίων, αλλά όχι αναγνώριση τουρκικής δικαιοδοσίας.
Η Άγκυρα έχει ήδη χαράξει κόκκινη γραμμή
Η Τουρκία, από την πλευρά της, έχει δηλώσει δημόσια ότι δεν θα επιτρέψει δραστηριότητες που θεωρεί ότι πραγματοποιούνται στη δική της υφαλοκρηπίδα χωρίς προηγούμενο συντονισμό και άδεια.
Άρα το GSI αποτελεί το πραγματικό πεδίο όπου θα δοκιμαστούν όλα όσα ειπώθηκαν περί σταθερότητας και συμμαχικής συνοχής.
Η Ελλάδα λέει: προχωρώ σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.
Η Τουρκία λέει: θεωρώ ότι απαιτείται δική μου συναίνεση.
Η Γαλλία έχει άμεσα επιχειρηματικά συμφέροντα μέσω Meridiam και Nexans.
Η Κύπρος χρειάζεται το έργο για να τερματίσει την ενεργειακή της απομόνωση.
Και οι ΗΠΑ θέλουν να αποφύγουν νέα κρίση μεταξύ δύο συμμάχων του ΝΑΤΟ.
Γι’ αυτό η Ουάσιγκτον χρειάζεται παρασκηνιακή διπλωματία
Η πιθανότερη αμερικανική προσέγγιση δεν είναι δημόσιες απειλές προς την Άγκυρα.
Είναι προληπτική διπλωματία.
Η Ουάσιγκτον έχει κάθε συμφέρον να επιτρέψει την πρόοδο ενός δυτικού ενεργειακού έργου χωρίς να οδηγηθεί η περιοχή σε ελληνοτουρκική κρίση.
Και εδώ η Πνύκα αποκτά μια πολύ διαφορετική ανάγνωση.
Ο Ρούμπιο μίλησε για ισχυρά έθνη που συνεργάζονται χωρίς να εγκαταλείπουν την κυριαρχία και την ταυτότητά τους.
Το GSI είναι σχεδόν το ιδανικό πραγματικό τεστ αυτής της θεωρίας.
Μπορούν Ελλάδα, Κύπρος και οι δυτικοί εταίροι τους να προχωρήσουν ένα στρατηγικό έργο χωρίς να δημιουργηθεί καθεστώς τουρκικού βέτο;
Το ενεργειακό παιχνίδι πίσω από το καλώδιο
Το GSI συνδέεται και με τη μεγαλύτερη εικόνα.
Η Τουρκία προωθεί παράλληλα το δικό της ενεργειακό σχέδιο για αγωγό φυσικού αερίου προς το κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου, ενώ το ερευνητικό Ορούτς Ρέις πραγματοποιεί εργασίες που σχετίζονται με αυτή τη διαδρομή.
Έτσι δημιουργούνται δύο διαφορετικά ενεργειακά οράματα.
Το ένα βασίζεται στη σύνδεση Ελλάδας–Κύπρου–Ευρώπης.
Το άλλο στη βαθύτερη ενεργειακή ενσωμάτωση των κατεχομένων με την Τουρκία.
Η αντιπαράθεση επομένως δεν αφορά μόνο καλώδια και αγωγούς.
Αφορά το ποιος θα διαμορφώσει τη νέα αρχιτεκτονική της Ανατολικής Μεσογείου.
Ο ελληνικός πολιτισμός ως σύγχρονο στρατηγικό κεφάλαιο
Ίσως το πιο ενδιαφέρον μήνυμα της Πνύκας είναι ότι ο ελληνικός πολιτισμός εξακολουθεί να λειτουργεί ως διεθνής πολιτική γλώσσα.
Η Ελλάδα μπορεί να είναι ένα κράτος περίπου έντεκα εκατομμυρίων ανθρώπων.
Όμως η ιστορική της ταυτότητα της προσφέρει ένα επίπεδο «ήπιας ισχύος» που ελάχιστες χώρες διαθέτουν.
Η δημοκρατία.
Η φιλοσοφία.
Η πολιτική συμμετοχή.
Η έννοια του πολίτη.
Η λογική.
Η αριστεία.
Όταν ένας Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών επιλέγει αυτά τα στοιχεία για να περιγράψει το μέλλον της Δύσης, ουσιαστικά αναγνωρίζει ότι η ελληνική πολιτιστική κληρονομιά παραμένει μέρος της πολιτικής ταυτότητας του δυτικού κόσμου.
Από τον Περικλή στη γεωπολιτική του 21ου αιώνα
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία αλλά και η μεγαλύτερη δύναμη της ομιλίας.
Στην ίδια Πνύκα όπου η αρχαία Αθήνα αποφάσιζε για στόλους, πολέμους, συμμαχίες και την επιβίωσή της, ένας σύγχρονος Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών μίλησε ξανά για τα ίδια θεμελιώδη ζητήματα.
Ισχύ.
Συμμαχίες.
Κυριαρχία.
Ταυτότητα.
Αποτροπή.
Το λεξιλόγιο αλλάζει.
Η γεωπολιτική λογική λιγότερο.
Το πραγματικό μήνυμα της Πνύκας
Η ομιλία Ρούμπιο δεν ήταν απλώς ένας ύμνος προς την Ελλάδα.
Ήταν ταυτόχρονα προειδοποίηση προς τη Δύση και διακήρυξη μιας πιο σκληρής αντίληψης περί διεθνούς ισχύος.
Το μήνυμα ήταν ότι η Δύση δεν μπορεί να επιβιώσει μόνο επικαλούμενη τις αξίες της.
Πρέπει να μπορεί να τις προστατεύσει.
Με στρατό.
Με ενέργεια.
Με βιομηχανία.
Με τεχνολογία.
Με ισχυρές συμμαχίες.
Και με κράτη που γνωρίζουν ποια συμφέροντα υπερασπίζονται.
Για την Ελλάδα, αυτό δημιουργεί μια ιστορική ευκαιρία αλλά και μια απαίτηση.
Να μετατρέψει το τεράστιο πολιτιστικό της κεφάλαιο, τη γεωγραφική της θέση και τη στρατηγική σχέση με τις ΗΠΑ σε πραγματική εθνική ισχύ.
Για την Τουρκία, το μήνυμα δεν ήταν δημόσιο τελεσίγραφο.
Ήταν όμως μια σαφής υπενθύμιση ότι η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα πολύ βαθύτερα ενταγμένη στον αμερικανικό και δυτικό στρατηγικό σχεδιασμό.
Και για το GSI, το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν οι μεγάλες λέξεις της Πνύκας —κυριαρχία, συμμαχία, ισχύς και σταθερότητα— μπορούν να μετατραπούν σε πολιτική πράξη στον βυθό της Ανατολικής Μεσογείου.
Γιατί τελικά αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα.
Η Πνύκα έδωσε το ιστορικό μήνυμα. Το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος θα δείξουν πώς αυτό εφαρμόζεται στην πράξη.
