Γράφει ο Γιώργος Γ. Αδαλής *
Η συζήτηση για τη συμφωνία του Ντόναλντ Τραμπ με τη Βενεζουέλα κινδυνεύει να περιοριστεί σε δύο εύκολες ερμηνείες: είτε ότι πρόκειται για μια καθαρά οικονομική συμφωνία είτε ότι αποτελεί αποκλειστικά μια γεωπολιτική κίνηση εναντίον του Ιράν, της Κίνας και της Ρωσίας.
Και οι δύο ερμηνείες περιέχουν ένα μέρος της αλήθειας. Καμία, όμως, δεν αποκαλύπτει ολόκληρη την εικόνα. Για να καταλάβουμε τι πραγματικά επιδιώκει η Ουάσιγκτον, πρέπει να κοιτάξουμε βαθύτερα, στην ίδια τη δομή της αμερικανικής πετρελαϊκής βιομηχανίας.
Το βασικό ερώτημα είναι απλό: Aφού οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός αργού πετρελαίου στον κόσμο, γιατί επιδιώκουν τον μακροχρόνιο έλεγχο δεκάδων δισεκατομμυρίων βαρελιών βενεζουελάνικων αποθεμάτων;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην ποσότητα. Βρίσκεται κυρίως στην ποιότητα του πετρελαίου και στον τρόπο με τον οποίο έχει κατασκευαστεί το αμερικανικό διυλιστικό σύστημα.
ΟΙ ΗΠΑ ΠΑΡΑΓΟΥΝ ΠΟΛΥ – ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ
Η αμερικανική πετρελαϊκή βιομηχανία παράγει κατά κύριο λόγο ελαφρύ, γλυκό αργό πετρέλαιο. Πρόκειται για μια ποιοτικά αναβαθμισμένη και εμπορικά περιζήτητη κατηγορία, η οποία μπορεί να εξαχθεί και να διοχετευθεί εύκολα στην Ευρώπη και στις υπόλοιπες διεθνείς αγορές.
Την ίδια στιγμή, όμως, ένα σημαντικό μέρος των σύνθετων διυλιστηρίων των ΗΠΑ στην ακτή του Κόλπου έχει σχεδιαστεί εδώ και δεκαετίες για να επεξεργάζεται βαρύτερο και περισσότερο όξινο αργό. Για τη δημιουργία αυτής της εξαιρετικά σύνθετης διυλιστικής υποδομής έχουν πραγματοποιηθεί επενδύσεις δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Τα συγκεκριμένα διυλιστήρια διαθέτουν τις υποδομές και την τεχνολογία για να αγοράζουν βαρύτερες και συνήθως φθηνότερες ποιότητες αργού και να τις μετατρέπουν σε βενζίνη, diesel, αεροπορικά καύσιμα και άλλα προϊόντα υψηλότερης προστιθέμενης αξίας. Δεν μπορούν, επομένως, να αλλάξουν προσανατολισμό από τη μία ημέρα στην άλλη μόνο και μόνο επειδή μεταβλήθηκε το είδος του πετρελαίου που παράγουν σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη δομική ασυμμετρία της αμερικανικής αγοράς! Οι ΗΠΑ εξάγουν σημαντικές ποσότητες ελαφρού αργού και ταυτόχρονα χρειάζονται να εισάγουν βαρύτερες ποιότητες για να τροφοδοτήσουν ένα σημαντικό τμήμα του διυλιστικού τους συστήματος.
Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι το αποτέλεσμα δύο διαφορετικών πραγματικοτήτων. Άλλου τύπου πετρέλαιο παράγει σε πλεόνασμα η αμερικανική βιομηχανία και για άλλον τύπο κατασκευάστηκε ένα σημαντικό μέρος των αμερικανικών διυλιστηρίων.
Τα διυλιστήρια του Κόλπου καλύπτουν μεγάλο μέρος των εσωτερικών αναγκών των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά ταυτόχρονα λειτουργούν και ως ένας τεράστιος εξαγωγικός κόμβος πετρελαϊκών προϊόντων. Η αξία τους δεν βρίσκεται μόνο στην ποσότητα που διυλίζουν, αλλά κυρίως στην ικανότητά τους να μετατρέπουν δύσκολες και φθηνότερες ποιότητες αργού σε ακριβότερα τελικά προϊόντα.
Η ΒΕΝΕΖΟΥΕΛΑ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ
Η Βενεζουέλα προσφέρει στις Ηνωμένες Πολιτείες ακριβώς αυτό που χρειάζεται ένα σημαντικό μέρος του διυλιστικού τους συστήματος. Δηλαδή, τεράστιες ποσότητες βαρέος αργού, σε σχετικά μικρή απόσταση από το Τέξας και την ακτή του Κόλπου.
Αυτό έχει μεγάλη οικονομική και στρατηγική σημασία. Το βενεζουελάνικο πετρέλαιο μπορεί να φτάσει στα αμερικανικά διυλιστήρια χωρίς να χρειάζεται να περάσει από κρίσιμα και ευάλωτα θαλάσσια περάσματα, όπως τα Στενά του Ορμούζ, το Μπαμπ ελ Μαντέμπ ή η Διώρυγα του Σουέζ.
Η απόσταση είναι μικρότερη, ο χρόνος μεταφοράς περιορίζεται, ο εφοδιασμός μπορεί να γίνει ασφαλέστερος και η τροφοδοσία των αμερικανικών διυλιστηρίων αποκτά μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι σε πολέμους, αποκλεισμούς και διεθνείς κρίσεις.
Παράλληλα, οι ποιότητες αργού που διαθέτει το Ιράν ταιριάζουν επίσης στις δυνατότητες και στις ανάγκες πολλών σύνθετων αμερικανικών διυλιστηρίων. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εισάγουν σήμερα ιρανικό πετρέλαιο. Σημαίνει ότι, από καθαρά διυλιστική σκοπιά και υπό διαφορετικές πολιτικές συνθήκες, οι ιρανικές ποιότητες θα ήταν χρήσιμες και επιθυμητές για το αμερικανικό σύστημα.
Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες συνδέσεις ανάμεσα στη Βενεζουέλα και στην αμερικανική πολιτική απέναντι στο Ιράν. Όσο μεγαλύτερη πρόσβαση αποκτούν οι Ηνωμένες Πολιτείες σε κοντινές και ασφαλέστερες πηγές κατάλληλου αργού, τόσο περισσότερα περιθώρια διαθέτουν για να ασκήσουν πίεση στις εξαγωγές του Ιράν χωρίς να επιβαρύνουν στον ίδιο βαθμό τη λειτουργία της αγοράς και το κόστος τροφοδοσίας των διυλιστηρίων.
Η Ουάσιγκτον, επομένως, δεν εξετάζει τη Βενεζουέλα και το Ιράν μόνο ως πεδία γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Εξετάζει και το είδος του πετρελαίου που διαθέτουν, τη χρησιμότητά του για τη δική της βιομηχανία και τη θέση που καταλαμβάνει στον παγκόσμιο ενεργειακό μηχανισμό.
Ο ΚΛΕΙΣΤΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΣ ΒΡΟΧΟΣ
Οι κινήσεις του Office of Foreign Assets Control, της γνωστής αμερικανικής υπηρεσίας OFAC, έχουν ιδιαίτερη σημασία. Ανοίγουν τον δρόμο για την εισαγωγή βενεζουελάνικου πετρελαίου, την πώληση αμερικανικών προϊόντων και υπηρεσιών και τη σταδιακή επιστροφή μεγάλων ενεργειακών εταιρειών στη χώρα.
Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένας κλειστός ενεργειακός βρόχος. Κεφάλαια, τεχνολογία, εξοπλισμός, αραιωτικά πετρελαίου και επιχειρηματική δραστηριότητα κατευθύνονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες προς τη Βενεζουέλα. Από την αντίθετη κατεύθυνση επιστρέφει το βαρύ αργό που χρειάζονται τα σύνθετα διυλιστήρια της αμερικανικής ακτής.
Η Ουάσιγκτον, επομένως, δεν επιχειρεί να εξασφαλίσει μόνο περισσότερη παραγωγή. Θέλει να επηρεάζει ποιος θα είναι ο διαχειριστής, ποια τεχνολογία θα χρησιμοποιηθεί, ποιος θα χρηματοδοτήσει τις επενδύσεις, ποιος θα αγοράζει την παραγωγή και μέσα από ποιο σύστημα θα πραγματοποιούνται οι πληρωμές.
Αυτό είναι το πραγματικό παιχνίδι. Ο έλεγχος δεν περιορίζεται στα κοιτάσματα ή στα βαρέλια. Επεκτείνεται σε ολόκληρη την αλυσίδα: στη χρηματοδότηση, στην τεχνολογία, στην παραγωγή, στη διύλιση, στη μεταφορά και στις χρηματοροές.
Πρέπει, βέβαια, να ξεχωρίσουμε τον στρατηγικό σχεδιασμό από την παραγωγική πραγματικότητα. Τα τεράστια αποθέματα της Βενεζουέλας δεν μπορούν να μετατραπούν από τη μία ημέρα στην άλλη σε εμπορεύσιμη παραγωγή. Χρειάζονται κεφάλαια, τεχνολογία, εξοπλισμός, αραιωτικά πετρελαίου, επισκευή των υποδομών και, πάνω από όλα, μακροχρόνια πολιτική και νομική σταθερότητα.
Η συμφωνία κατασκευάζει τον μηχανισμό μέσα από τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες θέλουν να οργανώσουν και να επηρεάσουν την επόμενη ημέρα της βενεζουελάνικης πετρελαϊκής βιομηχανίας. Δεν εγγυάται αυτομάτως ούτε την ταχύτητα ούτε την επιτυχία της εκτέλεσης.
Η ΚΙΝΑ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΧΑΜΕΝΗ
Εάν αυτός ο σχεδιασμός συνεχιστεί προς την ίδια κατεύθυνση, κατά την άποψή μου, ο μεγαλύτερος γεωπολιτικός χαμένος θα είναι η Κίνα.
Το Πεκίνο δεν κινδυνεύει κατ’ ανάγκην να χάσει κάθε δυνατότητα αγοράς βενεζουελάνικου πετρελαίου. Κινδυνεύει, όμως, να χάσει κάτι πολύ σημαντικότερο όμως! Κινδυνεύει να χάσει την άμεση και προνομιακή πρόσβαση στην παραγωγή, την επιχειρησιακή επιρροή που απέκτησε επί χρόνια στα κοιτάσματα της χώρας και τη δυνατότητα να κινείται χωρίς την αμερικανική διαμεσολάβηση.
Παράλληλα, απειλείται ο μηχανισμός μέσω του οποίου κινεζικά δάνεια αποπληρώνονταν με φορτία πετρελαίου. Αυτό δεν αποτελεί μια δευτερεύουσα εμπορική απώλεια. Πρόκειται για χτύπημα σε ένα ολόκληρο μοντέλο κινεζικής οικονομικής διείσδυσης, το οποίο στηρίχθηκε στη χρηματοδότηση κρατών και στην εξασφάλιση πρώτων υλών ως αντάλλαγμα, εγγύηση ή μέσο αποπληρωμής.
Στο νέο πλαίσιο τίθενται αυστηροί περιορισμοί και αποκλεισμοί για οντότητες που συνδέονται με την Κίνα, τη Ρωσία, το Ιράν και την Κούβα, ενώ κρίσιμες πληρωμές περνούν από λογαριασμούς που υποδεικνύει το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών.
Με αυτόν τον τρόπο, η Ουάσιγκτον αποκτά τη δυνατότητα να καθορίζει ποιος θα συμμετέχει απευθείας στον μηχανισμό, με ποιους όρους θα πραγματοποιούνται οι συναλλαγές και ποιος θα μένει εκτός. Ακόμη και αν κινεζικές εταιρείες συνεχίσουν να αγοράζουν ορισμένες ποσότητες βενεζουελάνικου πετρελαίου, θα το κάνουν μέσα σε ένα σύστημα του οποίου τους βασικούς κανόνες δεν θα καθορίζει πλέον το Πεκίνο.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αποκτούν απλώς ένα μερίδιο από το βενεζουελάνικο πετρέλαιο. Επιχειρούν να ανακατασκευάσουν ολόκληρο το σύστημα γύρω από αυτό, περιορίζοντας την επιρροή των βασικών ανταγωνιστών τους.
ΑΛΛΑΖΕΙ Ο ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΒΑΡΕΩΣ ΑΡΓΟΥ
Μακροπρόθεσμα, αυτή η εξέλιξη μπορεί να μεταβάλει τον παγκόσμιο χάρτη του βαρέος αργού, αλλά και τις σχέσεις ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα και τον ΟΠΕΚ.
Ο ΟΠΕΚ και το ευρύτερο σχήμα συνεργασιών του εισέρχονται σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο. Οι ανακατατάξεις ανάμεσα στις πετρελαιοπαραγωγούς χώρες, οι πιέσεις που ασκούνται στις παραδοσιακές συμμαχίες και η πιθανή μεταβολή της στάσης της Βενεζουέλας δημιουργούν ένα διαφορετικό περιβάλλον.
Η Βενεζουέλα δεν είναι ένα οποιοδήποτε μέλος του ΟΠΕΚ. Υπογραμμίζω ότι είναι ένα από τα ιδρυτικά μέλη του ΟΠΕΚ. Επίσης, είναι η χώρα με τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα πετρελαϊκά αποθέματα στον κόσμο. Εάν η παραγωγή, οι χρηματοροές και οι εμπορικές της σχέσεις αρχίσουν να οργανώνονται γύρω από έναν αμερικανικό μηχανισμό, η ισορροπία στο εσωτερικό του ΟΠΕΚ θα αλλάξει, ακόμη και αν το Καράκας παραμείνει τυπικά μέλος του.
Διότι δεν αλλάζει μόνο το ποιος παράγει πετρέλαιο. Αλλάζει το ποιος ελέγχει τις επενδύσεις, τις διαδρομές, τη διύλιση, τις πληρωμές, την τεχνολογία και, τελικά, την πρόσβαση στην αγορά.
Η ΕΥΡΩΠΗ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΘΕΑΤΗΣ
Η Ευρώπη μπορεί να ωφεληθεί από μια μελλοντική αύξηση της βενεζουελάνικης παραγωγής, από μια πιθανή αποκλιμάκωση των πετρελαϊκών πιέσεων και από τη μεγαλύτερη διαθεσιμότητα αμερικανικού ελαφρού αργού στις διεθνείς αγορές.
Αυτό, όμως, δεν αλλάζει τη δυσάρεστη πραγματικότητα. Για μία ακόμη φορά, η Ευρώπη κάθεται και παρατηρεί τους άλλους να «παίζουν».
Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να εξασφαλίσουν τις ανάγκες των διυλιστηρίων τους, να δημιουργήσουν έναν ασφαλέστερο ενεργειακό βρόχο στο δυτικό ημισφαίριο και να περιορίσουν την Κίνα. Το Πεκίνο αγωνίζεται να διατηρήσει την πρόσβασή του στις πρώτες ύλες και στα περιουσιακά στοιχεία που χρηματοδότησε. Η Ρωσία και το Ιράν αναζητούν τρόπους να προστατεύσουν τα δικά τους δίκτυα. Ο ΟΠΕΚ προσπαθεί να συγκρατήσει τις εσωτερικές του ισορροπίες.
Και η Ευρώπη περιμένει να δει ποιο θα είναι το αποτέλεσμα, παρότι οι αποφάσεις των άλλων θα επηρεάσουν άμεσα το ενεργειακό της κόστος, τη βιομηχανική της ανταγωνιστικότητα και την οικονομική της ασφάλεια.
ΔΕΝ ΕΛΕΓΧΟΥΝ ΜΟΝΟ ΤΑ ΒΑΡΕΛΙΑ – ΕΛΕΓΧΟΥΝ ΤΟΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟ
Το μεγάλο συμπέρασμα είναι ότι η συμφωνία με τη Βενεζουέλα δεν αφορά μόνο στην απόκτηση περισσότερων βαρελιών. Αφορά στον έλεγχο του μηχανισμού που χρηματοδοτεί, παράγει, μεταφέρει, διυλίζει και διαθέτει το πετρέλαιο.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν προσπαθούν απλώς να προσθέσουν μία ακόμη χώρα στους προμηθευτές τους. Επιχειρούν να δημιουργήσουν έναν μακροχρόνιο ενεργειακό διάδρομο, στον οποίο το αμερικανικό κεφάλαιο, η τεχνολογία, οι εταιρείες, τα διυλιστήρια και το χρηματοπιστωτικό σύστημα θα αποτελούν τους βασικούς πυλώνες.
Αυτός που ελέγχει αυτόν τον μηχανισμό δεν ελέγχει απλώς ένα εμπόρευμα. Αποκτά ένα πανίσχυρο εργαλείο βιομηχανικής, οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος. Και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Βενεζουέλα δεν είναι απλώς … πετρέλαιο. Είναι ένα από τα κλειδιά με τα οποία η Ουάσιγκτον επιχειρεί να αλλάξει τον ενεργειακό χάρτη του κόσμου.
*Ο Γιώργος Γ. Αδαλής είναι οικονομολόγος/οικονομέτρης
