Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή έχουν περάσει πλέον σε μια φάση που ξεπερνά τα όρια μιας ακόμη περιφερειακής κρίσης. Η σύγκρουση ανάμεσα στις ΗΠΑ, το Ισραήλ και το Ιράν δεν αφορά μόνο στρατιωτικές επιχειρήσεις ή επιμέρους ισορροπίες ισχύος. Αγγίζει την παγκόσμια ασφάλεια, το ενεργειακό σύστημα, τις θαλάσσιες οδούς, το διεθνές εμπόριο, αλλά και τη γεωπολιτική αρχιτεκτονική της Ανατολικής Μεσογείου.
Μέσα σε αυτό το εξαιρετικά σύνθετο και επικίνδυνο περιβάλλον, ο αντιστράτηγος ε.α. και πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ, Ιωάννης Μπαλτζώης, μίλησε στον Χρήστο Κωνσταντινίδη και τον Ανδρέα Μουντζουρούλια για λογαριασμό του International Institute of Strategy, καταθέτοντας τη δική του εκτίμηση για την επόμενη ημέρα του πολέμου, το ενδεχόμενο πτώσης του καθεστώτος στην Τεχεράνη, τον ρόλο της Τουρκίας, τη στρατηγική αξία της Κύπρου και της Ελλάδας, αλλά και το ευρύτερο σχέδιο αναδιαμόρφωσης της περιοχής.
Η συζήτηση που ακολουθεί δεν περιορίζεται στην τρέχουσα επικαιρότητα. Φωτίζει τα βαθύτερα στρατηγικά κίνητρα των εμπλεκομένων, αναδεικνύει τις ιστορικές και γεωπολιτικές παραμέτρους της κρίσης και αποτυπώνει με σαφήνεια την πεποίθηση ότι ο κόσμος μπαίνει σε μια περίοδο γενικευμένων ανακατατάξεων.
Κύριε Μπαλτζώη, το ερώτημα που τίθεται όλο και πιο έντονα τις τελευταίες ημέρες είναι αν μπορεί να πέσει το καθεστώς στην Τεχεράνη. Βλέπετε ένα τέτοιο ενδεχόμενο ή είμαστε ακόμη μακριά από αυτό;
«Με τους βομβαρδισμούς μόνο δεν πέφτει κανένα καθεστώς. Δεν έχει πέσει ιστορικά έτσι ένα καθεστώς και δύσκολα θα πέσει τώρα. Για να μιλήσουμε σοβαρά για ανατροπή στην Τεχεράνη, θα πρέπει να δούμε είτε μια πραγματική λαϊκή εξέγερση είτε χερσαία εμπλοκή, αυτό που οι Αμερικανοί αποκαλούν boots on the ground. Όμως το Ιράν δεν είναι μια εύκολη χώρα. Είναι τεράστιο σε έκταση, με εξαιρετικά δύσκολο έδαφος, ορεινό, με βαθιές χαραδρώσεις, με φυσικά εμπόδια και με πληθυσμό που έχει ιστορική αντοχή.
Οι Πέρσες είναι ένας υπερήφανος και σκληρός λαός, με έντονη αυτοκρατορική συνείδηση. Το έχω δει και προσωπικά. Υπάρχουν βεβαίως και εθνικές μειονότητες, όπως οι Κούρδοι, οι Αζέροι και οι Μπαλούχοι, που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν εσωτερικές πιέσεις. Όμως ούτε αυτό σημαίνει αυτομάτως κατάρρευση. Το αντίθετο: μιλάμε για ένα εξαιρετικά σύνθετο εσωτερικό πεδίο.
Επιπλέον, η εμπειρία των προηγούμενων εξεγέρσεων δείχνει ότι το καθεστώς είναι αδίστακτο. Από το 1979 μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί δεκάδες εξεγέρσεις και σχεδόν όλες κατέληξαν στο αίμα. Στο Ιράν δεν αντιμετωπίζουν τις διαδηλώσεις με δακρυγόνα όπως στην Ευρώπη. Εκεί απαντούν με πραγματικά πυρά. Άρα, στο παρόν στάδιο, δεν θα έλεγα ότι είμαστε κοντά σε πτώση του καθεστώτος».
Πάμε στον ρόλο της Τουρκίας. Φοβάται πράγματι η Άγκυρα ότι μετά το Ιράν μπορεί να έρθει η σειρά της; Και πόσο σοβαρά πρέπει να διαβαστούν οι ισραηλινές αναφορές περί ενός ενδεχόμενου μουσουλμανικού άξονα υπό τουρκική επιρροή;
«Η Τουρκία ανησυχεί και έχει λόγο να ανησυχεί. Οι δηλώσεις που ακούστηκαν από ισραηλινής πλευράς, ειδικά από πρόσωπα όπως ο Ναφτάλι Μπένετ, δεν είναι τυχαίες. Δεν απηχούν μόνο προσωπικές του απόψεις, αλλά ένα ευρύτερο ρεύμα σκέψης μέσα στο Ισραήλ. Το μήνυμα είναι σαφές: το Ιράν θεωρείται η άμεση υπαρξιακή απειλή, αλλά η Τουρκία αντιμετωπίζεται ως εν δυνάμει επόμενος πόλος ισλαμικής ισχύος που μπορεί να αμφισβητήσει το ισραηλινό σχέδιο ασφαλείας και επιρροής στην περιοχή.
Η Άγκυρα το καταλαβαίνει αυτό. Βλέπει ότι διαμορφώνονται νέα μπλοκ, νέες συμμαχίες και ένα πλέγμα συνεργασιών που περιορίζει τον δικό της ρόλο. Βλέπει επίσης πως πυραυλικές απειλές άγγιξαν πλέον και το δικό της έδαφος, με αναχαιτίσεις πάνω από τη Συρία και τη νότια Τουρκία. Άρα η Τουρκία δεν είναι πλέον απλός παρατηρητής. Νιώθει ότι βρίσκεται μέσα στο κάδρο.
Αυτό εξηγεί και την ένταση των αντιδράσεών της. Η Άγκυρα αντιλαμβάνεται ότι ένα νέο γεωπολιτικό σχήμα χτίζεται στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή, στο οποίο η ίδια δεν έχει τον ρόλο που θα ήθελε».
Ο στόχος του Ισραήλ είναι απλώς να εξουδετερώσει το πυρηνικό πρόγραμμα, το βαλλιστικό σύστημα και τις παραστρατιωτικές οργανώσεις του Ιράν ή βλέπουμε μια ευρύτερη προσπάθεια αναδιαμόρφωσης του χάρτη της Μέσης Ανατολής;
«Κατά την άποψή μου, ισχύουν και τα δύο. Το Ισραήλ έχει διακηρυγμένο στόχο την εξάλειψη της υπαρξιακής απειλής που αντιπροσωπεύει το Ιράν. Αυτό δεν είναι νέο. Το λένε χρόνια. Για το Ισραήλ, το ιρανικό ζήτημα δεν είναι απλώς στρατηγικό, αλλά υπαρξιακό. Συνδέεται και με το βαθύ τραύμα του Ολοκαυτώματος, με τη λογική ότι δεν θα επιτρέψουν ποτέ ξανά να βρεθούν σε θέση αφανισμού.
Από εκεί και πέρα, όμως, είναι σαφές ότι υπάρχει και η μεγάλη εικόνα: η αναδιαμόρφωση της Μέσης Ανατολής. Δεν μιλάμε μόνο για έναν πόλεμο φθοράς κατά του Ιράν. Μιλάμε για μια επιχείρηση που μπορεί να οδηγήσει σε νέα σύνορα, νέα κέντρα ισχύος, νέους άξονες μεταφοράς ενέργειας και εμπορίου.
Το Ισραήλ θέλει να εξαλείψει την απειλή, αλλά οι ΗΠΑ βλέπουν ακόμη πιο μακριά. Δεν τους αρκεί μόνο η στρατιωτική εξουδετέρωση του Ιράν. Τους ενδιαφέρει και ο έλεγχος της περιοχής, των ενεργειακών αποθεμάτων, των εμπορικών διαδρόμων και, τελικά, η ανάσχεση της Κίνας».
Σε κάθε κρίση με επίκεντρο το Ιράν επανέρχεται το ζήτημα των Στενών του Ορμούζ. Μπορεί το Ιράν να τα χρησιμοποιήσει ως αποφασιστικό μοχλό πίεσης; Και μπορούν πράγματι οι ΗΠΑ να επιβάλουν εκεί πλήρη έλεγχο;
«Τα Στενά του Ορμούζ είναι το μεγάλο χαρτί του Ιράν, αλλά και το μεγάλο ρίσκο του. Πριν ακόμη ξεσπάσει αυτή η φάση της σύγκρουσης, υπήρχαν αμερικανικές αναλύσεις που προειδοποιούσαν πως αν το καθεστώς αισθανθεί ότι απειλείται υπαρξιακά, θα απαντήσει χωρίς περιορισμούς. Και αυτό βλέπουμε να συμβαίνει: χτυπήματα παντού, εναντίον αντιπάλων, αλλά ακόμη και εναντίον χωρών που τηρούσαν ουδέτερη ή ήπια στάση.
Αν το Ιράν καταστήσει αδύνατη τη διέλευση από τα Στενά, αν αρχίσει να βυθίζει δεξαμενόπλοια ή να απειλεί σοβαρά τις θαλάσσιες ροές, τότε το πρόβλημα παύει να είναι τοπικό. Γίνεται παγκόσμιο. Χτυπά την ενέργεια, το εμπόριο, τις ελίτ, τα αραβικά κράτη του Κόλπου, όλο το διεθνές οικονομικό σύστημα.
Το ζήτημα είναι ότι, όταν αρχίζεις να χτυπάς τους πάντες, ακόμη και εκείνους που δεν ήταν ανοιχτά εχθρικοί απέναντί σου, δεν μπορείς να περιμένεις ότι θα έχεις καλό τέλος. Σε αυτή τη φάση το Ιράν δείχνει να λειτουργεί με λογική διάχυτης, αποκεντρωμένης απάντησης, κάτι που συνδέεται και με το λεγόμενο «δόγμα του μωσαϊκού», όπου πολλαπλά κέντρα επιχειρούν με σχετική αυτονομία».
Πάμε στα καθ’ ημάς. Η Ελλάδα αντέδρασε άμεσα με αποστολή μαχητικών και πολεμικών πλοίων στην Κύπρο, ενώ είδαμε και ανάπτυξη Patriot στην Κάρπαθο. Τι σηματοδοτούν αυτές οι κινήσεις και πώς τις διαβάζει η Τουρκία;
«Η Ελλάδα έκανε το αυτονόητο. Και ηθικά και νομικά. Ηθικά, γιατί μιλάμε για τον Ελληνισμό της Κύπρου. Νομικά, γιατί η Ελλάδα είναι εγγυήτρια δύναμη. Έπρεπε να κινηθεί και κινήθηκε σωστά και γρήγορα.
Η ανάπτυξη των Patriot στην Κάρπαθο έχει τεράστια στρατηγική σημασία. Με την εμβέλειά τους, δημιουργούν ένα πλέγμα επιτήρησης και ελέγχου που αγγίζει βαθιά μέσα στην τουρκική ενδοχώρα. Η Τουρκία το εξέλαβε ως κίνηση περικύκλωσης και, για να είμαστε ειλικρινείς, έτσι είναι. Όταν έχεις Θράκη, Κάρπαθο και Κύπρο σε ένα ενιαίο πλέγμα αποτροπής, είναι προφανές ότι η Άγκυρα αισθάνεται πίεση.
Η τουρκική αντίδραση με ανάπτυξη μαχητικών στα κατεχόμενα είχε σαφές μήνυμα, αλλά υπάρχει μια ουσιώδης διαφορά: η Ελλάδα κινήθηκε σε αναγνωρισμένο κρατικό πλαίσιο, με αίτημα της Κυπριακής Δημοκρατίας και με ανοχή, αν όχι συναίνεση, των ΗΠΑ. Η Τουρκία, αντίθετα, κινείται σε κατεχόμενο έδαφος που δεν αναγνωρίζει κανείς πλην της ίδιας. Δεν είναι το ίδιο.
Γι’ αυτό θεωρώ ότι η Ελλάδα πρέπει να αξιοποιήσει τη συγκυρία και να επαναφέρει έμπρακτα το Ενιαίο Αμυντικό Δόγμα. Όχι στα λόγια. Στην πράξη. Με μόνιμη στρατηγική παρουσία, με συμφωνίες και με βάθος χρόνου».
Άρα, κατά την άποψή σας, τα ελληνικά μαχητικά και η ελληνική παρουσία στην Κύπρο πρέπει να παραμείνουν;
«Ναι, πρέπει να παραμείνουν. Αυτή είναι η μεγάλη ευκαιρία να αναβιώσει ουσιαστικά το Ενιαίο Αμυντικό Δόγμα. Να υπάρξει συμφωνία Ελλάδας-Κύπρου, μόνιμη επιχειρησιακή συνεργασία, αξιοποίηση της βάσης «Ανδρέας Παπανδρέου», χρήση λιμανιών, μόνιμος σχεδιασμός.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να φέρεται σαν να βρίσκεται προσωρινά εκεί. Πρέπει να δώσει σήμα σταθερής παρουσίας. Να πάψει να λειτουργεί φοβικά. Η Τουρκία δεν είναι ανίκητη. Αυτό είναι μύθος που συντηρήθηκε για χρόνια. Όταν βλέπει αποφασιστικότητα, υπολογίζει αλλιώς.
Επιπλέον, η ελληνική παρουσία στην περιοχή συνδέεται πλέον με ένα ευρύτερο πλέγμα ασφαλείας που αφορά όχι μόνο την Κύπρο, αλλά ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο».
Στο τέλος της συζήτησής μας θέλω μια συνολική εκτίμηση. Πάμε σε νέα Μέση Ανατολή ή σε μόνιμο χάος; Και πόσο πιθανό είναι να μιλάμε για γενικευμένη παγκόσμια αναμέτρηση;
«Εκτιμώ ότι πάμε σε νέα Μέση Ανατολή. Όχι επειδή το θέλουμε ή επειδή το λένε κάποιοι θεωρητικά, αλλά γιατί υπάρχουν εδώ και χρόνια χάρτες, σενάρια, επεξεργασίες και σχεδιασμοί που δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση. Από τον Ralph Peters μέχρι τη Robin Wright, οι αμερικανικές στρατηγικές κοινότητες έχουν επανειλημμένα παρουσιάσει σενάρια αναδιάταξης συνόρων και δημιουργίας νέων οντοτήτων.
Στο Ιράν ειδικά, έχουν περιγραφεί εδώ και χρόνια σενάρια απόσπασης περιοχών όπου κατοικούν Αζέροι, Κούρδοι και Μπαλούχοι. Το αν αυτό θα συμβεί ακριβώς έτσι, μένει να φανεί. Αλλά η λογική της αναδιαμόρφωσης είναι υπαρκτή.
Οι ΗΠΑ, κατά τη γνώμη μου, δεν κινούνται μόνο για χάρη του Ισραήλ. Ο μεγάλος στρατηγικός στόχος είναι η Κίνα. Το Ιράν, με τα τεράστια ενεργειακά του αποθέματα, εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σχέδιο ελέγχου της ενέργειας, των ροών και της παγκόσμιας οικονομίας. Αν ελέγξεις τους ενεργειακούς πνεύμονες, επηρεάζεις ευθέως και την κινεζική ισχύ.
Άρα, ναι, μιλάμε για γεωπολιτική αναδιάταξη μεγάλης κλίμακας. Και αν αυτό συνδυαστεί με μια μελλοντική συμφωνία ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, ίσως δούμε κάτι που θα θυμίζει μια νέα Γιάλτα, με νέες σφαίρες επιρροής».
Σε αυτό το νέο τοπίο, πού τοποθετείτε την Ελλάδα;
«Η Ελλάδα, για πρώτη φορά μετά από καιρό, έχει τη δυνατότητα να βρεθεί στη σωστή πλευρά των εξελίξεων με ενεργό και όχι παθητικό ρόλο. Έχει γεωστρατηγική θέση, έχει στόλο, έχει κρίσιμη αξία ως στρατηγικό βάθος για το Ισραήλ και ως σταθερός πυλώνας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι Ισραηλινοί το ξέρουν αυτό πολύ καλά. Η Ελλάδα τους είναι απαραίτητη για λόγους στρατηγικού βάθους και για τη ναυτική της ισχύ, τόσο την πολεμική όσο και την εμπορική. Αυτά είναι πραγματικά πλεονεκτήματα ισχύος. Το ερώτημα είναι αν εμείς θα τα αξιοποιήσουμε όπως πρέπει.
Η συγκυρία είναι ιστορική. Και σε τέτοιες στιγμές, τα κράτη που καταλαβαίνουν εγκαίρως τη θέση τους στον χάρτη, βγαίνουν κερδισμένα. Τα υπόλοιπα απλώς παρακολουθούν».
Η συνέντευξη του Ιωάννη Μπαλτζώη στο International Institute of Strategy αποτυπώνει μια σκληρή αλλά καθαρή ανάγνωση των γεγονότων: η Μέση Ανατολή δεν βρίσκεται μπροστά σε μια ακόμη περιοδική κρίση, αλλά σε μια μεγάλη διαδικασία αναδιάταξης ισχύος, συνόρων, συμμαχιών και στρατηγικών αξόνων.
Στο επίκεντρο αυτής της διαδικασίας βρίσκονται το Ιράν, το Ισραήλ, οι ΗΠΑ, η Τουρκία, οι ενεργειακές ροές και οι θαλάσσιοι δρόμοι. Όμως, όπως τονίζει ο πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ, η Ελλάδα και η Κύπρος δεν στέκονται στο περιθώριο των εξελίξεων. Αντιθέτως, μπορούν να αποτελέσουν κρίσιμους παράγοντες σταθερότητας, αποτροπής και στρατηγικής συνέχειας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το ζητούμενο πλέον δεν είναι απλώς η παρακολούθηση των γεγονότων, αλλά η έγκαιρη κατανόησή τους. Διότι, όπως προκύπτει από τη συζήτηση, ο χάρτης της περιοχής ενδέχεται να αλλάζει ήδη μπροστά στα μάτια μας.
